Kafkas İslam Ordusu’nun efsanevi komutanı ve Türk savunma sanayisinin temellerini atan Nuri Killigil, 77 yıl önce Sütlüce’deki fabrikasında meydana gelen şüpheli patlamada hayatını kaybetmişti.
Bakü’yü işgalden kurtaran "Bakü Fatihi" unvanlı asker ve Türk savunma sanayisinin ilk sanayicilerinden Nuri Killigil (Nuri Paşa), vefatının 77. yılında anılıyor. Hem askeri dehası hem de Cumhuriyetin ilk yıllarında kurduğu yerli silah fabrikasıyla tarihe geçen Killigil, 2 Mart 1949'da İstanbul Sütlüce’deki tesislerinde meydana gelen ve halen üzerindeki sis perdesi aralanmamış bir patlama sonucu yaşamını yitirmişti.
Cepheden Sanayiye Bir Ömür
1890 yılında Manastır’da doğan ve dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın kardeşi olan Nuri Killigil, askerlik hayatına Trablusgarp Savaşı ile adım attı. Birinci Dünya Savaşı sürecinde İngiliz, İtalyan ve Fransız güçlerine karşı çeşitli cephelerde mücadele veren Killigil, asıl büyük başarısını Kafkasya cephesinde kazandı.
Azerbaycan ve Dağıstan’ın Osmanlı’dan yardım istemesi üzerine kurulan Kafkas İslam Ordusu’nun komutanlığına getirilen Nuri Paşa, 12 bin kişilik ordusuyla tarihi bir harekata imza attı. Göyçay, Salyan ve Kürdemir gibi stratejik noktaları Bolşevik ve Ermeni çetelerinden temizleyen ordu, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtardı. Bu harekat sırasında 1130 şehit verilirken, Nuri Paşa Azerbaycan halkı tarafından "kurtarıcı" olarak bağrına basıldı.
Türk Savunma Sanayisinin Temellerini Attı
Milli Mücadele ve sonrasında sivil hayata geçen Nuri Killigil, askeri tecrübesini sanayi alanına taşıdı. 1921’de Almanya’da edindiği tecrübelerle yurda dönen Paşa, önce Kütahya’da bir çini fabrikası kurdu, ardından İstanbul Sütlüce’de bir demir eşya fabrikasını satın alarak silah ve mühimmat üretimine yöneldi.
Sütlüce’deki tesis, kısa sürede Türkiye’nin en önemli özel savunma sanayi girişimlerinden biri haline geldi. Killigil burada; matara, gaz maskesi ve fişek gibi temel malzemelerin yanı sıra havan topları, uçak bombaları ve mermiler üretti.
Killigil’in en dikkat çeken başarısı ise bizzat kendi tasarımı olan ve "Nuri Killigil Tabancası" olarak bilinen yarı otomatik 9 mm çapındaki silahtı. Bu tabanca, Türk savunma sanayisinin o dönemdeki kapasitesini gösteren en önemli sembollerden biri olarak tarihe geçti.
Şüpheli Patlama ve Filistin Bağlantısı
Nuri Paşa, sadece Türk ordusu için değil, bölgesel direniş hareketleri için de üretim yapıyordu. Özellikle Arap-İsrail Savaşı sürecinde Filistin halkına ve Arap ordularına silah ve mühimmat desteği sağladığı biliniyordu. İsrail devletinin kuruluşunun hemen ertesinde de bu desteği sürdüren Paşa’nın fabrikasında, 2 Mart 1949 günü büyük bir patlama meydana geldi.
Patlama sonucunda Nuri Killigil ve fabrikada çalışan çok sayıda işçi hayatını kaybetti. Olayın ardından yapılan incelemelerde patlamanın nedeni kesin olarak belirlenemedi. Dönemin şartlarında olay "kaza" olarak kayıtlara geçse de, Killigil’in Filistin direnişine verdiği destek nedeniyle patlamanın bir sabotaj olabileceği iddiası, tarihçiler ve araştırmacılar tarafından sıklıkla dile getirildi.
Bugün Azerbaycan’da hala büyük bir hürmetle anılan, Türkiye’de ise yerli ve milli savunma sanayisinin ilk kıvılcımını yakan isimlerden biri olarak kabul edilen Nuri Killigil’in mirası, vefatının 77. yılında da önemini koruyor.