Rusya-Ukrayna Savaşı'nın Karadeniz'deki seyrini değerlendiren uluslararası ilişkiler uzmanları, ticari gemilerin hedef alınmasının küresel gıda ve gıda tedarik zincirini tehdit ettiğini belirtirken, Türkiye’nin bölgede askeri bir garantör olmaktan ziyade diplomatik bir köprü rolü üstlenmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Rusya ile Ukrayna arasında devam eden çatışmaların Karadeniz havzasındaki yansımaları, deniz taşımacılığı ve küresel ekonomi üzerindeki baskıyı her geçen gün artırıyor. Bölgede ticari gemilerin, limanların ve enerji tesislerinin hedef alınması, savaşın etkilerinin iki ülkenin sınırlarını aşarak uluslararası bir güvenlik krizine dönüştüğünü gösteriyor.
Uzmanlara göre, iki tarafın denizdeki stratejik hedefleri farklılık gösteriyor. Ukrayna, Rusya'nın Karadeniz Filosu'nu, lojistik hatlarını ve enerji altyapısını zayıflatmayı amaçlarken; Rusya ise Ukrayna’nın liman altyapılarını, tahıl terminallerini ve ihracat kapasitesini hedef alarak Kiev’in ekonomik direncini kırmayı hedefliyor. Bu durum, sivil deniz taşımacılığını doğrudan ya da dolaylı olarak çatışma ortamının içine çekiyor.
Küresel Tedarik Zinciri ve Artan Maliyetler
Karadeniz'deki güvensizlik ortamı, bölgenin yalnızca bir askeri hareketlilik alanı olmasından değil, aynı zamanda dünya genelinde tahıl, enerji ve ham madde ticaretinin merkezinde yer almasından kaynaklanıyor. Limanlara ve sivil gemilere yönelik saldırılar, sigorta maliyetlerinin yükselmesine, navlun fiyatlarının artmasına ve küresel tedarik zincirinde aksamalara yol açarak Avrupa'dan Orta Doğu ve Afrika'ya kadar geniş bir coğrafyayı olumsuz etkiliyor.
Gelişen askeri teknolojiler, insansız deniz araçları ve uzun menzilli füzelerin yoğun kullanımı, askeri hedefler ile ticari faaliyetler arasındaki sınırın giderek daha fazla belirsizleşmesine neden oluyor. Bu durum, sivil gemilerin yanlışlıkla hedef alınma riskini de beraberinde getiriyor.
Güvenli Koridor İçin Yeni Bir Mekanizma İhtiyacı
Karadeniz’de sivil taşımacılığı korumak adına güvenli bir deniz koridoru oluşturulması fikri yeniden gündemde yer alıyor. Ancak güvenlik uzmanları, Türkiye’nin tek başına bu koridorun askeri güvenlik sağlayıcısı olmasının rasyonel bir yaklaşım olmayacağını vurguluyor. Ankara’nın tek taraflı askeri bir koruma rolü üstlenmesinin, Türkiye’yi savaşın fiili taraflarından biri haline getirme riski taşıdığı belirtiliyor.
Bunun yerine, geçmişte başarılı bir şekilde uygulanan Karadeniz Tahıl Girişimi’ne benzer, Birleşmiş Milletler (BM) koordinasyonunda ve Türkiye'nin kolaylaştırıcılığında çok taraflı bir denetim mekanizmasının kurulması daha uygulanabilir bir seçenek olarak değerlendiriliyor. Bu kapsamda kurulacak yeni bir güvenlik koridorunun, tarafların karşılıklı saldırmazlık taahhüdüne dayanması, rotaların önceden belirlenmesi ve mayın güvenliğinin ortaklaşa sağlanması gerektiği ifade ediliyor.
Türkiye’nin Stratejik Konumu ve Kolaylaştırıcı Rolü
Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nden kaynaklanan yetkileri ve sorumlulukları doğrultusunda Karadeniz’in güvenliğinde kilit bir aktör konumunu sürdürüyor. Hem Kiev hem de Moskova ile doğrudan iletişim kurabilen az sayıdaki ülkeden biri olan Ankara'nın, Karadeniz’deki askeri bir garantör gibi konumlanmasındansa, yeni bir güvenlik mimarisinin diplomatik mimarı olması gerektiği savunuluyor.
Karadeniz’in yeniden güvenli ve öngörülebilir bir ticaret havzasına dönüştürülebilmesi, taraflar arasındaki derin güvensizlik duvarının aşılmasına bağlı bulunuyor. Bu doğrultuda Türkiye, tarafları ortak bir diplomatik zeminde buluşturarak Karadeniz'deki gerilimi azaltma ve seyrüsefer güvenliğini tesis etme potansiyeline sahip en kritik aktör olarak öne çıkıyor.